Projekt „Żywe miejsca pamięci” poświęcony jest transgranicznemu upamiętnianiu i łączeniu ważnych miejsc pamięci związanych z historią nazistowskich mordów na chorych oraz śladami życia żydowskiego w niemiecko-polskim regionie przygranicznym.  W ramach współpracy między partnerami z Międzyrzecza, Berlina, Ueckermünde i Seelow rewitalizowane są miejsca historyczne, tworzone są nowe miejsca pamięci i spotkań, a także opracowywane są wystawy cyfrowe i tematyczne trasy wycieczkowe. Jednym z głównych celów jest zrównoważony rozwój i tworzenie sieci ofert turystycznych o charakterze edukacyjnym z elementami integracyjnymi, aby umożliwić szeroki dostęp i promować przekazywanie wspólnej historii.

Do głównych działań należą rewitalizacja miejsca pamięci Międzyrzecz-Obrzyce, utworzenie ogrodu refleksji w ramach niemiecko-polskiej współpracy młodzieżowej oraz opracowanie wystaw poświęconych historii nazistowskich mordów na chorych. Ponadto planowane jest utworzenie miejsca pamięci na terenie dawnego cmentarza żydowskiego w Seelow oraz opracowanie interaktywnych tras spacerowych śladami życia żydowskiego u partnerów projektu. Celem jest wymiana wiedzy i doświadczeń, uwidocznienie wspólnej historii oraz wzmocnienie regionu przygranicznego jako ważnego obszaru nauki i pamięci.

Projekt stanowi odpowiedź na wyzwania związane z zachowaniem kultury pamięci, rozbudową transgranicznych ofert edukacyjnych oraz trwałym zakorzenieniem świadomości historycznej dotyczącej ofiar nazizmu i życia żydowskiego.

 

 

Konferencję otworzyła Katarzyna Szadkowska, kierowniczka Wydziału Rozwoju Gospodarczego w Urzędzie Miejskim w Międzyrzeczu. Powitała ona partnerów porozumienia oraz licznie przybyłych gości. Stronę niemiecką reprezentowali m.in.: Pan Gunnar Betz – pełnomocnik berlińskiej dzielnicy Charlottenburg-Wilmersdorf, Pan Jörg Krüger – Zastępca Burmistrza Miasta Seelow oraz Pani Antje Fröhlich, reprezentująca Miasto Seebad Ueckermünde. Z polskiej strony w spotkaniu udział wzięli: Pani Anna Chinalska – członek zarządu województwa lubuskiego, Pani Ewa Lewicka-Michalewska – Dyrektor Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Międzyrzeczu-Obrzycach oraz wicestarosta, Pan Dawid Cieloch. Wśród gości znaleźli się również pracownicy Euroregionu „Pro Europa Viadrina” – Pani Elżbieta Karmazyn z biura polskiego i Pan Armand Adamczyk z biura niemieckiego, a także Pan Marcin Wichrowski, reprezentujący Wspólny Sekretariat Programu Współpracy Interreg VI A Brandenburgia – Polska 2021–2027.

Następnie kilka słów powiedział Burmistrz Międzyrzecza – Pan Remigiusz Lorenz: „Nie zmienimy tego, co wydarzyło się w przeszłości, ale pozwólmy, by pamięć o tamtych wydarzeniach zmieniała nas – czyniła nas bardziej wrażliwymi, odpowiedzialnymi i zjednoczonymi w niesieniu pomocy drugiemu człowiekowi.” Podziękował także wszystkim, którzy przyczynili się do realizacji tego projektu.

 

 

 

 

Sekretarz Gminy Międzyrzecz Pani Ewa Walkowska przedstawiła historyczny kontekst projektu zarówno w zakresie mordów dokonanych w szpitalu w Obrzycach, jak i śladów żydowskich w Międzyrzeczu. Opowiedziała także o dotychczasowych działaniach upamiętniających te wydarzenia oraz o współpracy w tym zakresie z lokalnymi partnerami (Fundacja Miejsce Pamięci Obrzyce/Gedenkstaette Obrawalde oraz Muzeum Ziemi Międzyrzeckiej).

 

 

W imieniu Województwa Lubuskiego przywitała gości Pani Anna Chinalska – członek zarządu województwa. Poinformowała, iż jednym z kluczowych działań inwestycyjnych do zrealizowania przez Województwo Lubuskie będzie rewitalizacja zabytkowego cmentarza w Międzyrzeczu – Obrzycach. Planowane prace obejmą odrestaurowanie cmentarza, a ich celem jest przywrócenie temu miejscu godnego charakteru oraz stworzenie przestrzeni sprzyjającej refleksji, edukacji i upamiętnieniu ofiar. Szczegółowy zakres prac zaprezentowała Pan Cezary Wysocki pełniący obowiązki Dyrektora Departamentu Geodezji, Gospodarki Nieruchomościami i Planowania Przestrzennego.

 

 

Pan Gunnar Betz reprezentował jako pełnomocnik ds. europejskich berlińską dzielnicę Charlottenburg-Wilmersdorf, która od prawie 33 lat jest miastem partnerskim Międzyrzecza. Opowiedział, że partnerstwo obu miast zostało zawarte w 1993 roku. W ciągu ostatnich trzech dekad partnerstwo to było realizowane nie tylko dzięki dzieciom i młodzieży z obu stron: między członkami parlamentów dziecięcych i młodzieżowych z Międzyrzecza i Charlottenburg-Wilmersdorf istnieje ścisła i regularna wymiana, m.in. w formie tematycznych wyjazdów edukacyjnych i spotkań. Ponadto w Charlottenburg-Wilmersdorf znajdują się dwie dwujęzyczne szkoły europejskie z kombinacją językową niemiecki-polski: szkoła podstawowa i zintegrowana szkoła średnia. Również niniejszy projekt podejmuje kolejny – smutny – temat jako pretekst do wymiany młodzieży – mianowicie wspólną historię zakładów w Berlinie-Wittenau i Międzyrzeczu-Obrzycach, naznaczoną zbrodniami medycznymi z czasów nazistowskich. Planowana jest m.in. wymiana praktykantów z obu stron w celu pielęgnacji i renowacji cmentarzy przy tych zakładach, w tym towarzysząca temu praca edukacyjna i upamiętniająca.

 

 

Prezentację Miasta Seelow przedstawiali  Pan Jörg Krüger - Z-ca Burmistrza i Pan Dirk Roder. Miasto regularnie inicjuje niemiecko-polskie projekty upamiętniające wydarzenia z okresu dyktatury nazistowskiej w latach 1933–1945, np.: Miejsca pamięci Odra-Warta (2019-2023), Wspomnienia łączą (2024-2027), szlak historyczny „Wydarzenia wojenne 1945 r. w regionie Odry i Warty (2025/2026). W ramach projektu Miasto Seelow planuje: rewitalizację dawnego cmentarza żydowskiego w Seelow, zorganizowanie dwóch publicznych uroczystości upamiętniających, organizację warsztatów specjalistycznych „Zachowanie śladów życia żydowskiego”  oraz stworzenie szlaku „Ślady życia żydowskiego w Seelow”.

 

 

# Stadt Seebad Ueckermünde

W imieniu Stadt Seebad Ueckermünde zabrała głos Pani Antje Fröhlich. Centralnym punktem planowanych działań w Ueckermünde jest utworzenie nowej wystawy stałej na terenie dzisiejszej kliniki AMEOS, mieszczącej się w budynkach dawnego zakładu leczniczego. Ekspozycja, zlokalizowana w historycznym budynku nr 11, ma dokumentować losy około 4000 ofiar nazistowskiego programu mordowania chorych, przy czym projekt zakłada również digitalizację tych zasobów i stworzenie cyfrowej sieci powiązań z partnerskimi miejscami pamięci. Dodatkowo na terenie kliniki zaplanowano instalację stacji audio, które przybliżą odwiedzającym historię tego miejsca.  Kolejnym istotnym elementem przedstawionej wizji jest rozwój infrastruktury upamiętniającej ślady życia żydowskiego. Miasto planuje opracowanie specjalnej trasy zwiedzania, która zostanie uzupełniona o kolejne „Kamienie Pamięci” (Stolpersteine) poświęcone dawnym mieszkańcom.

 

 

Oferta dydaktyczna i badawcza Uniwersytetu Medycznego w Rostocku oraz w różnych szkołach w Meklemburgii-Pomorzu Przednim (wykłady, seminaria, kolokwia doktoranckie), w tym projekty z udziałem uczniów np. we współpracy ze szkołą specjalną w Neuburgu (koło Wismaru), która w 2023 r. otrzymała nagrodę specjalną im. Johannesa Stellinga za „badania, pracę nad pamięcią i kulturę upamiętniania”, a także liczne publikacje dr Kathleen Haack. Dr Haack obejmie kierownictwo naukowe nad wszystkimi działaniami projektowymi związanymi z analizą historii nazistowskich mordów na chorych.

 

 

# Stiftung Brandenburgische Gedenkstätten, Gedenkstätte Opfer der Euthanasie-Morde

Pan Gunnar Betz opowiedział o wystawie „totgeschwiegen”, która poświęcona jest nazistowskim mordom na pacjentach dawnej kliniki neurologicznej im. Karla Bonhoeffera w berlińskiej dzielnicy Reinickendorf. Wystawa pokazuje, w jaki sposób osoby cierpiące na choroby psychiczne lub niepełnosprawne były prześladowane i mordowane w czasach nazistowskich. Dzielnica Charlottenburg-Wilmersdorf to miejsce o niegdyś bogatej kulturze i historii żydowskiej, której ślady są widoczne do dziś.  Od wielu lat promuje się tu procesy upamiętniania, ożywiania historii i tworzenia sieci kontaktów poprzez cykle wydarzeń lub akcje w przestrzeni publicznej. Wraz ze śmiercią ostatnich świadków Holokaustu konieczne stają się nowe formy upamiętniania i opowiadanie historii w przestrzeni publicznej.

 

 

 

Konferencję zakończyło wyjście terenowe do izby pamięci oraz na dawny cmentarz przy obrzyckim szpitalu. Prelekcję w tych szczególnych miejscach wygłosiła Katarzyna Sztuba-Frąckowiak, specjalizująca się w dokumentowaniu zbrodni popełnionych przez narodowych socjalistów na pacjentach szpitala.